Sanferminetako musika II (Extended version)

EUS:  Dagoeneko ailetu da etxeetara aurtengo bestetako programa! Hementxe aurkezten dizuet argitaratu didaten artikuluaren bertsio ilustratu eta osoagoa, izan ere programan gauzak laburtxeago kontatu behar baitira!

CAST ¡Ya ha llegado a las casas el programa de fiestas de este año! ¡Aquí os presento la versión ilustrada y más completa del artículo que me han publicado, ya que en el programa las cosas se tienen que contar de forma más resumida!

______________________

Jasone Telletxea Maritxalar

Bestetako programan idazteko ematen zaigun aukera berriz ere baliatuz, 2024ko lehen artikulu hartan jorratu nuen gaiari jarraipena eman nahi nioke: Sanferminetako musikari. Ordu hartan, uztailaren 6tik 10era bitartean jotzen diren hainbat obra aipatu nituen gainetik, eta arreta berezia paratu nuen Napoleones martxan. Barkamena eskatu nahi nuke berandu xamar bada ere, melodiak zerrendatzerakoan, bertzeak bertze, Banderarbola edo Ziharkoa bezalako aire garrantzitsuak aipatzea ahantzi zitzaidalako.

Oraingoan, nere kontaketak ordena kronologiko bat jarraituko du eta bide horretan lehenbiziko geldialdia uztailaren 6a izanen da. Hiru dire bestei hasiera ematen dien egun horretan aditu ditzakegun piezak: Mozkorrenborda, Jota eta Arin-arina.

Eguerdiko 12etan "Danborrada" bezala ezagutzen den kalejira entzuten ahal den arren, arratsaldeko 8etan izaten da, Eskolttikiko atean, altxaferoa aditzeko gogoz gauden lesakarrok doinu alai honekin gehien gozatzen dugun momentua. Musika bandak lehen notak jo orduko oilo-larrua jartzen zaigu, eta danborren burrunbari erraldoi eta buruhandien konpartsa gehitzen zaionean, karrikak pozez lehertzen dira.


Egia erran, "Mozkorrenborda" izenburua behin eta berriz aditzearen poderioz, izena aski ezagun egin zaigu, baina ez dio obra batendako izen xelebrea izateari uzten; bere egilearen, Pepito Yanciren, umorearen seinale garbia da. 2007an Lesakako Bandaren 150.urtea betetzen zela eta jaialdiko gidoia idaztea tokatu zitzaidan, nahiz eta gero Jon Andueza eta Estitxu Fernandezek haien gisara birmoldatu zuten. Gidoi hura idatzi ahal izateko bizirik zeuden bandako beterano zenbait elkarrizketatu nituen eta istorio xelebreren bat edo bertze lortu nuen haien memoriaz baliatuz. Santiago Irigoienek eman zidan Mozkorrenborda izenaren jatorriaren berri eta antza Pepitoren jaiotetxeari zor zaio izena.

Pepito, Joxemari Larrane eta Gilermo Agara.

1935. urtea zen, artean Yancik 18 urte zeuzkan eta gurasoen etxean bizi zen, garai batean “Paulon itxia” eta beranduago “Ziobi” bezala ezagutuko zen Abasenean. Etxearen azpiko solairua denda eta ostatua zen aldi berean. Pepito, etorri handiko gizona izanik (SGAEn bakarrik, 426 pieza dauzka bere izenean), soinuarekin zerbaitere trebatu bezain laster hasi omen zen musika konposatzen eta, bertze doinu batzuen artean, bere etxeari biribilketa bat eskaini zion: "Hi, eta zer izen jarri behar diok pieza horreri?", "Mozkorrenborda!", "Mozkorrenborda?", "Bai, gure itxera denak zuzen sartzen ttuk ta okerrak ateri, mozkorran borda duk gure itxia!".

https://enlinea.sgae.es/.
Jose Yanci Alvarez izenpean 375 ageri dira. Bertzeak Pepe Yanci eta bertze izenekin erregistratuta datoz.

Egia edo ez, istorioa xelebrea dela ezin ukatu. Yanciren partiturara jotzen badugu, horrelaxe dio: “Dedicado al Club Mozkorrenborda en el año 1935”. Ezin izan dut jakin “Club Mozkorrenborda” delako hori nortzuk osatzen zuten, baina Barrio Zialdoren erdian zegoen ostatuan sortutako taldea bazen, kideak nahiko xelebreak izanen zirelakoan nago. Pepitok Barrio Zialdori idatzitako bertsotan topatu dezakegu, akaso, jende hauei buruzko pistaren bat.

Pepito Yanci Beti bizi liburutik. Antxon Gisasolari esker lortutako Pepitoren artxibotik. 

Kalejiran aitzinerat eginez, bertze doinu batzuk ere aditzen ditugu uztailaren 6ean: Jota eta Arin-arina. Bi pieza hauek garai bateko Musika Akademiako eta Bandako zuzendari izandako Candido Albisturren uztakoak dira. Albistur ere konpositore emankorra izandakoa dugu, baina, tamalez, bere sorkuntza gehiena galdu egin da. Herriko Bandarako idatzitako gehientsuena Mataderi zaharreko armairu bati su eman ziotenean galdu zen, eta ez omen zen lan kupuru ttikia. Ez dut gehiago erranen.

https://www.eusko-ikaskuntza.eus/ Candido Albistur Iturria

Gaur egun, gure jota ”Sanferminetako jota” edo “Lesakako Jota” gisara ezagutzen dugu herrian eta inguruetan, baina aire honen jatorrizko izena ez da hori. Batzuek Periko eta Panttaleon izena eman zioten, baina jakin ahal izan dudanez, hori Candidok idatzitako bertze jota baten izena zen, bere garaian klarinetea eta rekintoa jotzen zuten bi banda-kideri eskeinia (Periko,  zubiari izena ematen dion harakina, eta Pantaleon Agara). 

Duela urte batzuk (2016an), aspaldi topatutako partitura batzuk aztertzen ari nintzela, pentagramadun orrialde horizontal bat aurkitu nuen. Goiburuak honela zioen: “Los Gaiteros (Valses)”. Partitura klarinetearen bigarren ahotsari zegokion, eta eskuineko aldean “por C. Albistur” ageri zen. Idazkaera Candidorena zen dudarik gabe. Doinu haiek leitzen hasi nintzenean, lehenbiziko zenbakiduna gure jota zela ohartu nintzen; gainerako hirurak, ordea, ez nituen inoiz entzunak.

Egoitz Telletxea Etxepare. Artxibo pertsonala

Doinu horien arrastoan, Lesakako Liburutegiko Musika Artxibora jo nuen. Albisturri zegokion karpetan, Santiago Irigoienek transkribatutako bertze hiru pieza aurkitu nituen. Sei doinuak elkarren artean konparatzean, ondorioztatu nuen bai Santiagoren transkripzioan, bai Candidoren eskutik idatzitako partituran, bi doinu berdinak zirela eta iturri bakoitzeko azkenak desberdinak. Santiagok jota bezala zeuzkan izendatuak.

Bertze bi alderdik ere piztu zidaten arreta: izenburuak eta azpi-izenburuak. Erran dudanez, Albisturrek lau doinu hauek “Los gaiteros izenburupean bildu zituen. Banda eta gaitariekin batera jotzeko idatzi ote zituen? Nafarroan ez da arraroa banda eta gaita elkarrekin entzutea, eta pieza 1925 ingurukoa izanik, garai hartan gaita eta bandarako konposatzea nahiko modan jarria zen.

Bertzalde, Lesakan baziren gaitariak? Baliteke baietz, nahiz eta Candidoren garairako desagertuak izan. 1869an Uriz y Labayru gotzainak gure herrira egindako artzain-bisitaren kronikan jasotzen denez (Goñi Gaztambide, 1991), Iruñeko apezpikuari harrera Musika Bandak (1857an sortua), txistulariek eta gaitariek egin zioten. Lesakarrak al ziren gaitari haiek, ala kanpotik ekarriak? Zaila da ziurtasunez erratea. Gainera, partituraren tonalitatea ez da bereziki erosoa gaitarekin jotzeko, baina, hala ere, interpretatzea posible da. 

Azpi-izenburuari dagokionez, baliteke Albisturrek gure jota hasieran balts modura pentsatu edo izendatu izana, lanaren idazkera oso ongi dator forma horrekin eta molde hori gaitarientzat egokia da. Hala ere, badirudi laster hasi zela jota modura jotzen. Guzti hau erran ondotik, zein da gure jotaren izena orduan? Eskura ditugun iturrien arabera, gure jotaren jatorrizko izena Los gaiteros 1 da.

Fandangoren ondotik (jota, guretzat), euskal dantzaren ohiturari jarraituz, arin-arinaren txanda dator. Gure arin-arinaren sustraiak ere Albisturren partitura zaharretan aurki ditzakegu; zehazki, lehen aipatutako paper haren gibelean Contradanza 1 izeneko konposizioa ageri da. Pieza horren lehenbiziko puska eta gure arin-arinarena berdin-berdinak dira, nahiz eta bertze bi zatiak desberdinak izan. Antza, Albisturrek lana berridatzi zuen.

Dena dela, gaur egun aditu, dantzatu eta jotzen dugun arin-arina berreskuratze lan baten bidez ailetu da guregana. 2007an, Bandaren 150. urteurrena ospatzen zela eta, jotak bere arin-arina bazeukala zaharrei adituta, doinua berpiztea erabaki zen. Horretarako, Santiago Irigoyenek egindako lana funtsezkoa izan zen, bere oroimenari esker Albisturrek konposatutako doinu hura idatziz jarri baitzuen (Santiago, Candidorekin hasi zen bandan tronboia jotzen), belaunaldien arteko zubi lana eginez. Beharrezko moldaketak egin ondotik, pieza hau gure ondare biziaren parte bihurtu da berriz ere, eta orduz geroztik San Fermin bezperako danborradan, eta noiznahi,  jotzen da.

Archivo Real y General de Navarra, FOT-GALLE, Serie 48-53.
Santiago Irigoyen eta Tomas Rekondo gaztetxoa Kontxita Esparza eta Gilermo Agararen ezkontzan.

Zein garrantzitsua den gure adinekoengadik ikastea! 

Oraindik Sanferminetako doinu aunitz daude aipamen ttiki baten zain. Nork daki, akaso heldu den urtean bertzeren batek izanen du hemen bere tokia.


San Fermin besta ederrak opa dizkizuet denei! Gora Lesaka eta gora San Fermin!


Estrata kaleko Katalimotzeneatik,


Letxeriko eta Konfiteriko semea



_________________________________________________________________________________

Aprovechando de nuevo la oportunidad que se nos brinda para escribir en el programa de fiestas, me gustaría dar continuidad al tema que traté en aquel primer artículo de 2024: la música en San Fermín. En aquella ocasión, mencioné por encima varias obras que se interpretan entre el 6 y el 10 de julio, y presté especial atención a la marcha Napoleones. Quisiera pedir disculpas, aunque sea un poco tarde, porque al enumerar las melodías se me olvidó mencionar, entre otros, aires tan importantes como Banderarbola o Ziharkoa.

Esta vez, mi relato seguirá un orden cronológico y la primera parada en ese camino será el 6 de julio. Tres son las piezas que podemos escuchar en ese día que da inicio a las fiestas: Mozkorrenborda, la Jota y el Arin-arin.

Aunque a las 12 del mediodía se puede escuchar el pasacalles conocido como "Danborrada" (Tamborrada), es a las 8 de la tarde, en la puerta de Eskolttiki, el momento en el que los lesakarras que estamos deseando escuchar el chupinazo más disfrutamos con esta alegre melodía. En cuanto la banda de música toca las primeras notas se nos pone la piel de gallina, y cuando al estruendo de los tambores se le suma la comparsa de gigantes y cabezudos, las calles estallan de alegría.

A decir verdad, a fuerza de oír el título "Mozkorrenborda" una y otra vez, el nombre se nos ha hecho bastante familiar, pero no deja de ser un nombre curioso para una obra; es una señal clara del humor de su autor, Pepito Yanci. En 2007, con motivo del 150 aniversario de la Banda de Lesaka, me tocó escribir el guion del festival, aunque luego Jon Andueza y Estitxu Fernández lo remodelaron a su manera. Para poder escribir aquel guion entrevisté a varios veteranos de la banda que seguían vivos y, valiéndome de su memoria, conseguí alguna que otra historia curiosa. Santiago Irigoien me contó el origen del nombre de Mozkorrenborda y, al parecer, el nombre se debe a la casa natal de Pepito.

Era el año 1935, Yanci tenía entonces 18 años y vivía en casa de sus padres, en Abasenea, lo que en su día se conoció como “Paulon itxia” y más tarde como “Ziobi”. La planta baja de la casa era tienda y taberna a la vez. Pepito, al ser un hombre de gran inspiración (solo en la SGAE tiene 426 piezas a su nombre), parece ser que en cuanto se manejó un poco con el acordeón empezó a componer música y, entre otros sones, dedicó un pasacalles (biribilketa) a su casa: "Oye, ¿y qué nombre le vas a poner a esa pieza?", "¡Mozkorrenborda!" [La borda de los borrachos], "¿Mozkorrenborda?", "Sí, ¡a nuestra casa todos entran derechos y salen torcidos, nuestra casa es la borda de los borrachos!".

Sea verdad o no, no se puede negar que la historia es curiosa. Si acudimos a la partitura de Yanci, dice textualmente: “Dedicado al Club Mozkorrenborda en el año 1935”. No he podido saber quiénes integraban dicho “Club Mozkorrenborda”, pero si era un grupo surgido en la taberna que estaba en medio del Barrio Zialdo, me da la impresión de que los miembros serían bastante singulares. Quizás en los versos que Pepito escribió al Barrio Zialdo podamos encontrar alguna pista sobre esta gente.

Avanzando en el pasacalles, el 6 de julio también escuchamos otras melodías: la Jota y el Arin-arin. Estas dos piezas son cosecha de Cándido Albistur, quien fuera director de la antigua Academia de Música y de la Banda. Albistur también fue un compositor prolífico, pero, desgraciadamente, la mayor parte de su creación se ha perdido. Casi todo lo que escribió para la Banda del pueblo se perdió cuando prendieron fuego a un armario del viejo Matadero, y al parecer no era una cantidad pequeña de trabajo. No diré más. Hoy en día, en el pueblo y los alrededores conocemos nuestra jota como ”Sanferminetako jota” (Jota de San Fermín) o “Lesakako Jota” (Jota de Lesaka), pero el nombre original de este aire no es ese. Algunos la llamaron Periko eta Panttaleon, pero según he podido saber, ese era el nombre de otra jota escrita por Cándido, dedicada a dos miembros de la banda que en su época tocaban el clarinete y el requinto (Periko, el carnicero que da nombre al puente, y Pantaleón Agara). Hace unos años (en 2016), mientras analizaba unas partituras encontradas hacía tiempo, descubrí una página horizontal con pentagramas. El encabezado decía: “Los Gaiteros (Valses)”. La partitura correspondía a la voz del segundo clarinete, y en el lado derecho aparecía “por C. Albistur”. La caligrafía era, sin duda, la de Cándido. Cuando empecé a leer aquellas melodías, me di cuenta de que la número uno era nuestra jota; las otras tres, en cambio, no las había escuchado nunca. Siguiendo el rastro de esas melodías, acudí al Archivo Musical de la Biblioteca de Lesaka. En la carpeta correspondiente a Albistur encontré otras tres piezas transcritas por Santiago Irigoien. Al comparar las seis melodías entre sí, concluí que tanto en la transcripción de Santiago como en la partitura escrita de puño y letra de Cándido, dos melodías eran iguales y las últimas de cada fuente eran diferentes. Santiago las tenía catalogadas como jotas. También me llamaron la atención otros dos aspectos: el título y el subtítulo. Como he dicho, Albistur reunió estas cuatro melodías bajo el título “Los gaiteros”. ¿Acaso las escribió para ser tocadas conjuntamente por la banda y los gaiteros? En Navarra no es extraño escuchar a la banda y a la gaita juntas, y siendo la pieza de hacia 1925, en aquella época estaba bastante de moda componer para gaita y banda. Por otra parte, ¿había gaiteros en Lesaka? Es posible que sí, aunque para la época de Cándido ya hubieran desaparecido. Según se recoge en la crónica de la visita pastoral realizada a nuestro pueblo por el obispo Úriz y Labayru en 1869 (Goñi Gaztambide, 1991), el obispo de Pamplona fue recibido por la Banda de Música (creada en 1857), los txistularis y los gaiteros. ¿Eran de Lesaka aquellos gaiteros o fueron traídos de fuera? Es difícil saberlo con certeza. Además, la tonalidad de la partitura no es especialmente cómoda para tocarla con la gaita, pero, aun así, es posible interpretarla. En cuanto al subtítulo, es posible que Albistur pensara o nombrara nuestra jota inicialmente como un vals; la escritura de la obra encaja muy bien con esa forma y ese estilo es adecuado para los gaiteros. Sin embargo, parece que pronto se empezó a tocar como jota. Tras decir todo esto, ¿cuál es entonces el nombre de nuestra jota? Según las fuentes de las que disponemos, el nombre original de nuestra jota es Los gaiteros 1. Después del fandango (la jota, para nosotros), siguiendo la costumbre de la danza vasca, llega el turno del arin-arin. Las raíces de nuestro arin-arin también las podemos encontrar en las viejas partituras de Albistur; concretamente, en el reverso de aquel papel mencionado anteriormente aparece una composición titulada Contradanza 1. La primera parte de esa pieza y la de nuestro arin-arin son exactamente iguales, aunque las otras dos partes sean distintas. Al parecer, Albistur reescribió la obra. De todos modos, el arin-arin que hoy en día escuchamos, bailamos y tocamos ha llegado a nosotros a través de un trabajo de recuperación. En 2007, al celebrarse el 150 aniversario de la Banda, oyendo decir a los mayores que la jota tenía su propio arin-arin, se decidió revivir la melodía. Para ello, el trabajo realizado por Santiago Irigoyen fue fundamental, ya que gracias a su memoria plasmó por escrito aquella melodía compuesta por Albistur (Santiago empezó en la banda tocando el trombón con Cándido), haciendo de puente entre generaciones. Tras realizar los arreglos necesarios, esta pieza ha pasado a formar parte de nuevo de nuestro patrimonio vivo, y desde entonces se toca en la tamborrada de la víspera de San Fermín, y en cualquier momento. ¡Qué importante es aprender de nuestros mayores! Todavía quedan muchas melodías de San Fermín esperando una pequeña mención. Quién sabe, tal vez el año que viene alguna otra tenga aquí su lugar. ¡Os deseo a todos unas hermosas fiestas de San Fermín! ¡Viva Lesaka y viva San Fermín!
Desde Katalimotzenea, en la calle Estrata.

Comentarios

Entradas populares de este blog

Ongi etorri nere txoko berri hontara! / ¡Bienvenidos a este nuevo espacio!

Sanferminetako musika (I) "Extended version"

El órgano de Lesaka