"Emetzi eun urte pasia..."

Garai bateko bertso idatzietan data aipatzeko ohitura izaten zen. Nahikoa da Orioko balearen bertsoen hasiera gogotan hartzea ( Mila bederatzieun da / lehenengo urtian / maiatzaren amalau /garren egunian...) edo Xenpelarren hainbat bertso idatziri erreparatzea (Agoztuaren ogei ta biyan /  para dirate lazua...); erran genezake garaiko topiko literario bat zela.

Kasu honetan, goiburuan jarri dudan bertso-lerroa lesakartutako igantziar bati zor diogu: Paulo Iantziri. Aintzinerago idatziko dut bere biografiaren inguruan, eta etorkizunean ere bere bertsogintzaren baratzetik ondutako zenbait lore ere eskainiko dizkizuet, izan ere bertso jarrietarako grazia eta estilo baitzuen.

Sarrerari izena ematen dion bertso-lerroa "Iñauteriyetako deia Euskalerriyari" izeneko sortatik atera dut. Adin bateko herritar zenbaiten artean oraindik ezagunak dira bertso hauek, bai eta haiekin denbora pasa duten gazteagoen artean ere. Bertsolaritzaren muina, "atzo" arte, ahozko transmisioa izan da, eta gure zaharrengandik ikasi beharko genituzke haiek falta direnean desagertuko diren hainbertze doinu, kontu eta bertso. Gure adinekoak, zentzurik onenean, dokumentu historikoak dira.

Iturria: IA

Nik bertso hauek inauterietako astelehen batez aditu nituen Kasinon lehenbiziko aldiz. Irakurtzen banau, kantatu zizkidanak bere burua errekonozituko du kontaketan. Bandako zenbait kiderentzat egun seinalatua izaten da inauterietako azken-aurreko eguna (bai, azkena asteartea da, nahiz eta fraindarrak  bakarrik oroitzen diren hortaz); izan ere, goizean musika giroan gure buelta egin ondotik, Kasinon izaten baitugu elkarrekin gustura egoteko parada, ahal dela bertan denei bazkondoko inspirazioak eman digun indarrarekin errezitalen bat eskainiz.

Duela 20 bat urte izanen zen. Bazkalondoko kopa, kontu eta tertulian ari ginela, oraindik musika jotzen hasi gabe, Sanfermitako eskaleran nirekin batera afaltzen zuen mutil bat agertu zen, astelehen goizeko lanek utzitako ondorioa nahiko nabarmen zuela. Ni, bertze bandakide batzuekin ari nintzen solas eta solas, eta hantxe jarri zitzaigun ondoan. Inauterien bueltan ari ginen: larunbateko juerga, igandeko zakozarrak... eta hantxe hasi zen bertso hauek kantari. Arront bereziak egin zitzaizkidan doinua eta bertsokera. Doinua, "Batasuna" abestiaren aire berdina zelako zortziko moduan kantatua; eta letra, Lesakako euskara gipuzkoartua zelako. Ikaragarri gustatu zitzaizkidan mahai-inguruan bota zituen hiru edo lau bertso haiek, eta berriz kantatzeko eskatu nion, apuntatu nahi nituela. Ezetz, buruz ikasi behar zirela eta ez apuntatuta, berak aitari horrela ikasi zizkiola, eta ia zer zen apuntatzen ibiltzearen asuntu hura! Gogoz gelditu nintzen, eta norenak ote ziren galdetuta, Paulo Iantzinarenak zirela erran zidan.

Astelehena pasatu zen, asteartea ere bai, eta fundamento pixko batekin asteazkenean attari galdetu nion ea bertso horien berririk ote zuen. Baietz. Bere attak (nire atatxi Ramontxo Xumuxek) Paulori ikasiak zizkiola ostatuan (bizilagunak ziren) eta maiz kantatzen zituela, baina berak ez zekizkiela osorik; eta Paulo Iantziri Aita Zavalak Auspoan argitaratutako liburua eman zidan: "Tori, hor ttuzu denak". Zorioneko liburua! Zenbat gauza eta kontu ikasi ditudan handik!

Iturria: IA.
Jatorrizko argazki batetik abiatuta Adimen Artifizial bidez egina.
Paulo bertsoak idazten.

Goazen bada liburura, bertso hauen inguruan Pauloren semea zen Pepitok (hau ere maiz agertuko zaigu blogean) sorta honen gainean kontatzen duena ikustera: 

"1922 urtian nere aitak egin zun biaje bat lruñe'ra, bere lagun Modesto Lasaga'rekin. Ez dakit zer asunto zen. Ta lruñe'tik Lesaka'ra eldu zirelik, Modestok erran zion paratu bear zitula Lesaka'ko iñauteriari bertsuak, ta bertso orien doñua izan bear zela Lesaka'ko zortzikoren bat.

Ordun, eldu zirelik bidian, gogotu zaizkion gure aitari bertsu ok, ta an bidian bertan kantatu zion iru edo lau, berak momentuan egiñak. Bai gustatu ere Modesto Lasaga'ri, ta erran zion:

-Oriek kopiatu egin bear dituk!

Ta ala egin zun aitak, etxera etorrita. Urrengo egunian deitu zion Modestori bere ostatura, eta kantatu zitun denen antziñian bertso oriek.»

 Iantzi, P. (1968). Paulo Yanzi ta bere lagunen bertsoak (A. Zavala, bil.). Auspoa. Sendoa. Tolosa.

Aztertu dezagun Pepitok dioena. 

Paulori bat-bateko bertso gutti ezagutzen zaizkio, eta horiek, seguruenik, aitzinetik pentsatutakoak izanen ziren gehienak (Igantziko apezari bota ziona, Arizkungo saioko hura...). Dena dela, semearen kontakizuna egiatzat hartuta, agerikoa da igantziarrak bertsotan aritzeko abilezia bazuela. Bertzalde, Modesto Lasagak "Lesakako zortzikoren bat" erabiltzeko eskatzen dio lagunari bertso-doinu gisa, eta hementxe heldu da galdera: doinu hori lesakarra ote da?

Euskal Herri guztian da ezaguna aire hau. Aztertzen ibili eta gero, topatu dudanaren arabera, "Batasuna" abestiaren letra Monzonena da eta doinua Pantxoa eta Peiok sortua. Bertso hauek, ordea, 1922koak dira. Telesforo Monzonek 1968an ezagutu zituen Pantxoa eta Peio Uztaritzen. Hurrengo urtean, 1969an, bere olerkiak ematen hasi zitzaion bikoteari (haien artean, Itziarren semea famatua) eta garai hartantxe paratu zioten doinua Batasuna kantuari.

Gehiegi sakondu gabe ikusten ahal da, Pantxoa eta Peiok lehendik bazen doinu bat darabiltela Monzonen letraren lehenengo zatiari musika jartzeko. Doinu herrikoi hura (hala baita, dudarik gabe) nola eta nondik ezagutzen zuten haiei galdetzea bertzerik ez da. Paulok zortziko (5/8) moduan ezagutzen zuena haiek neurria aldatu eta biribilketa (6/8) moduan jarri zuten. 

Eta oraintxe heldu da galdera...Doinua Lesakakoa da? Ez dakit. Aita Donostiak eta Azkuek bildutakoen artean ez da ageri eta ez dut bertze inongo bildumatan topatu. Kantariak aparte utzita, Monzonek doinua ezagutzen zuen eta honen gainean idatzi zuen letra? Berak iradoki zien doinu hau? Izaten ahal da. Monzonek Lesaka ezagutzen zuen, eta lesakar batzuk ere bai. Ezin jakin.

Liburura bueltatuz, Pepito Iantzik attak bertso sorta hau idazteko erabilitako doinua transkribatu zuen Aita Zavalak bilduman jarri zezan (maiz egiten zuen hori Zavalak eta eskertzekoa da). Hauxe Pauloren sortako lehenbiziko bertsoa Pepitok transkirbatutako partituran idatzia.

Iantzi, P. (1968). Paulo Yanzi ta bere lagunen bertsoak (A. Zavala, bil.). Auspoa. Sendoa. Tolosa.

XX. mendeko 70eko hamarkadan, Herri Gogoa disketxeak martxan jarritako "Herrikoi Musika Sorta" bildumari esker (a zer nolako altxorra!), sail honek Lesakari eskainitako diskoan Pepito entzun dezakegu akordeoia jo eta attak iñauteriei eskainitako sortaren zenbait bertso kantari. Bertso-doinuari zortzi konpaseko zati bat gehitzen dio sarrera, zubi eta akabila gisa.

Hagitz gauza ederra da, nire irudiz, joan zaizkigun ahotsak aditzea. Oraindik ere politagoa joandako horiek, aldi berean, lehendik joandakoen hitzak gureganatzen badizkigute. Gauza hauek ikaragarri gustuko ditut eta hunkitu egiten naute.

Bueltatu gaitezen liburura berriz ere; hementxe Pauloren 12  bertsoz osatutako bertso-sorta:

Emetzi eun urte pasia, 

orai dua ogei ta biya, 

illa ta beren tenoria 

Otsaillan erdiya; 

aldetu da iñauteriya, 

guazen, zar eta gazteriya, 

aurten onra dezagun 

Lesaka'ko erriya!

Badator iñaute-eguna, 

bada itz aue zeñek entzuna, 

euskaldun guziyon artian 

bada alaitasuna; 

betor plaz'aldera txuntxuna, 

zeñ den gure soñu kutuna, 

euskaldunen artian 

maitatzen deguna. 

 Onek mugitzen ditu aurrak, 

bai eta animatu zarrak, a

rindutzen ditu eriyak, 

baita're elbarrak; 

txuntxunaren soñu ederrak 

jartzen ditu denak azkarrak, 

guazen plazara, guazen, 

euskalerritarrak. 

Oñ dirade egun pozgarriyak, 

alai dirade gazteriyak, 

aldetuak diradelakoz 

trapu zar periyak;  

egun oietako komeriyak, 

estalirikan arpegiyak, 

jostaketa onak dauzka 

aurten gure erriyak.

Bertan dauzkagu musikuak, 

bai eta gure errikuak, 

dantz-aire ariñak jotzeko 

gogo aundikuak; 

guazen, neska ta mutikuak, 

kale eta baserrikuak, 

dantzatzera fandango 

eta zortzikuak. 

Badauzka Lesaka'ko erriyak 

aurten jostaketa aundiyak, 

alaitasunakiñ guazen 

euskaldun guziyak; 

etorri, makill-dantzariak, 

dama gazte pare-gabiak, 

guazen, dantza detzagun 

euskalaun airiak. 

Guazen, guazen, zar eta gaztiak, 

guazen plaz'aldera guztiak, 

antxe ikusiko ditugu 

gauza txokantiak; 

guazen, neskatx elegantiak, 

bai eta zuen amantiak, 

alai pasa detzagun 

aurten iñautiak. 

Etorri aurten Lesaka'ra, 

guziyondako toki bada, 

iñauteriyetako bestak 

alai pasatzera; 

emengo mairu ta maskara, 

jostaketa ona nola ez para? 

biba alaitasuna

 ta gora euskara! 

Guziyondako dago plaza, 

izango da soñu ta dantza, 

iñauteriyak poz aundiyan 

detzagun pasa; 

etorri guregana aisa, 

artuaz biar den konfiantza, 

guazen alkar artuaz 

euskaldunen raza. 

Oroitu Bizkai ta Alabaz, 

Gipuzkua eta Naparraz, 

oroitu anztu gabetanik 

gure probintzi aizpaz; 

alkarrekiñ egiñez jolas, 

gure izkuntz eder euskaraz, 

guazen bada oroituaz 

lengo lege zarraz. 

Guazen poz aundi bat artuta, 

izkuntz eder au maitatuta, 

ez daien euskara gelditu 

atzera anztuta; 

guazen denak bateratuta, 

oitura zarraz oroituta, 

guazen aurrera, guazen, 

danok anaituta.  

Agur, musikero nobliak 

ta txuntxunero dotoriak, 

zuen aire alai oiekiñ 

gure umoriak; 

agur, gure agintariak, 

epaile eta abadiak,

 agur, alkate jauna 

ta erri-giariak.

Gauzak horrela, gainetik bada ere, aipa ditzagun sorta honen azaleko azterketa batetik atera daitezkeen zenbait ondorio. 

Lehenik eta behin, atentzioa ematen du "txuntxuna" eta "txuntxenero" hitzen erabilerak. Txistua eta txistulariak erran nahi du horrek, azken hitz hauek, izan ere, ez ziren 50. hamarkadara bitartean  orokortzen hasi. Mairuak ere aipatzen ditu. Gaur egun, guk mairutzat (Lesakan) zakozarren konpainian joaten diren pertsonaiak hartzen ditugu. Egun duten janzkera Xut fanfarreari kopiatua da. Iantziren testigantzak erakusten digu hitz hau herrian aspalditik erabilia zela. "Mairuak" eta "Maskarak" desberdintzen ditu. Baliabide literarioa akaso? Garai bateko San Juan bestetan ospatzen ziren "Mairu eta Krsitauen" besta hartako errestoa? Mairuak "moroak" ziren besta haietan. Luzerako emango luke honek eta bertze baterako utziko dugu.

Bertzalde, zenbait hitz gipuzkoartzeko joera nabarmena ikusten zaio Paulori. Bertsio honetan nahiko gauza leuna da, baina sorta honen bertze bertsioan ikaragarri aldatzen du gure euskara. Garai hartako modetako bat zen, nonbait, bertsokera dotoreagoa edo egiteko erabiltzen zena, eta nahiko luzaroan iraun duena. Garbizaletasunaren zantzu batzuk ere ageri dira; izan ere, neologismoren bat edo bertze, erri-gidakariak kasu, sartzen baitu testuan.

Estiloari erreparatuta, nahiko agerikoa da Paulo Iantzik Xenpelarren bertso-paperak ongi ezagutzen zituela; Frantzisko Petrirenaren estiloaren imitazio bat nabaritzen baita. Gainera, garaiko bertso jarrietan anitzetan errepikatzen ziren topiko batzuk ere erabiltzen ditu, hala nola data eta kokapena, alde batetik, eta agintariei zein musikariei agurra eta esker ematea, bertzetik, garai hartako bertso-paperetan ezinbertzeko kortesia izaten zena. 

Akitzen joateko, kutsu politiko argia ere bada sorta honetan, Lehen Euskal Pizkundearen (1918-1936) eragin politiko eta kultural zuzena ikusten baita. Besta, azken finean, aitzakia bertzerik ez da mezu sakonago bat bidaltzeko. Mezu horren barrenean, Hego Euskal Herriko lau probintzien arteko lotura eta anaigoa aldarrikatzen du, “gure probintzi aizpaz” hitz eginez eta “Oroitu Bizkai ta Alabaz, / Gipuzkua eta Naparraz...” erraanez, garai hartako sabindar abertzaletasunaren edo foruzaletasunaren topiko nagusiari jarraituz. "Lengo Lege Zarra" gogora ekartzean, berriz, Gerra Karlisten ondoko foruen galeraren mina eta tradizio politiko zaharrarekiko errespetua nabaritzen dira. Hizkuntzaren defentsari dagokionez, Iantzik beldur handia dio euskara galtzeari (bere bertso aunitzetan ateratzen da gai hau), “ez daien euskara gelditu / atzera anztuta” dioelarik, eta inauterietako dibertsioa euskara indartzeko tresna gisa ikusten du. Azkenik, gaur egun "nortasuna" edo "herria" erranen genukeen arren, mende hasieran "arraza" hitza kultura eta odol komunitatea izendatzeko topiko literario eta politiko normala zen, beren artean konotazio negatiborik gabea, “Guazen alkar artuaz / euskaldunen raza” deiarekin argi uzten duen bezala.

Aitzinerago, Pauloren bertso gehiago ere ekarriko ditut honat, ea denen gustoko eta gustagarri suertatzen diren.

Bibliografia: 

• Azkue, R. M. de. (1922-1925). Cancionero Popular Vasco (2 liburuki). J. de Astuy irutegia.
• Azkue, R. M. de. (1990). Cancionero popular vasco. Euskaltzaindia.
• Donostia, P. (1983). Cancionero musical popular vasco (J. de Riaño, zuz.; Obras Completas del P. Donostia bildumako 6-9 liburukiak). Gran Enciclopedia Vasca.
• Iantzi, P. (1968). Paulo Yanzi ta bere lagunen bertsoak (A. Zavala, biltzailea). Auspoa Saila, Sendoa argitaletxea.